Weet jij hoe het zit met de kruizen en mollen?

Het antwoord in 30 seconden

Op de piano moet je het hele stuk blijven denken aan kruizen en mollen. Op de harp stel je de haakjes vooraf in en dan ben je klaar. Je speelt gewoon de noten die er staan, zonder er nog aan te hoeven denken. Zelfs met 3 mollen of 3 kruizen is harp spelen daardoor niet moeilijker dan zonder voortekens.

Kruizen en mollen vormen samen met het herstellingsteken de Voortekens uit de muziek 
Voor veel beginners klinkt dat als iets ingewikkelds. Je ziet drie kruizen vooraan de notenbalk staan en denkt: dat ga ik maar overslaan. Herkenbaar?

Op de piano is dat gevoel begrijpelijk. Maar op de harp werkt het anders. In dit artikel leg ik je precies uit wat kruizen en mollen zijn, waar je ze tegenkomt en waarom harp spelen met voortekens eigenlijk helemaal niet moeilijker is dan zonder.

Wat doen kruizen en mollen?

Kruizen

Kruizen verhogen een noot met een halve toon.
Achter de naam van de noot wordt “is” gezet. F wordt Fis en G wordt Gis.

Mollen

Mollen verlagen een noot met een halve toon.
Achter de naam van de noot wordt bijna overal “es” gezet. B wordt Bes en D wordt Des.
De E en A zijn uitzonderingen en krijgen alleen een “s” en worden Es en As.

Door het verhogen en verlagen van de noten ontstaan er meer mogelijkheden om mooie melodieën te maken.

Waar vindt je de kruizen en mollen?

Er zijn 2 mogelijkheden om aan te geven dat een noot verhoogt of verlaagt moet worden.

• Met een Toevallig voorteken
• Met een Vast voorteken

Een Toevallig voorteken:

Wanneer je midden in een melodie opeens een kruis of mol tegenkomt dan noemen we dit een Toevallig voorteken.
Een toevallig voorteken geldt alleen in die maat en alleen op die hoogte.

In dit voorbeeld zie je in de eerste maat een Fis en een F staan.
Voor de eerste F staat een kruis waardoor deze F een Fis wordt.
Het Toevallige voorteken geldt alleen in die maat en op die hoogte. De tweede F staat wel in dezelfde maat maar op een andere hoogte en daardoor is het gewoon een F en geen Fis.

In maat 3 staat er voor de eerste F een kruis waardoor dit een Fis wordt.
De volgende F staat in dezelfde maat en op dezelfde hoogte daardoor is deze F net als de vorige F een Fis.

Tenslotte is de F in de laatste maat weer een gewone F en geen Fis, hij staat wel op dezelfde hoogte als de F uit de vorige maat maar niet in dezelfde maat.

Een Vast voorteken:

Een vast voorteken vindt je aan het begin van iedere muziekregel.
Een vast voorteken geldt het hele stuk voor die speciale noot, hoog en laag, links en rechts.

In deze afbeelding zie je twee kruizen, dat betekent dat je het hele stuk iedere F en C hoog of laag, moet verhogen naar een Fis en Cis.

In deze afbeelding zie je 3 mollen, dat betekent dat je het hele stuk iedere B, E en A hoog of laag, moet verlagen naar een Bes, Es en As.

De kruizen:

Ik vertelde je net dat je in dit voorbeeld de F en de C moet verhogen naar een Fis en een Cis.
Maar hoe weet je nu dat het om een F en een C gaat?

Ook hier zijn weer 2 mogelijkheden voor:

• Je kunt het zien aan de plek waarop het kruis op de notenbalk staat.
  Bij het eerste kruis staan de 2 horizontale streepjes net boven en net onder de bovenste lijn van de notenbalk. De noot die door deze bovenste lijn ligt heet de F.
  En ook al staat dit kruis bij de hoge F, toch moet je nu voor iedere F die je tegenkomt hoog of laag, een Fis spelen
• Door te onthouden wat de vaste volgorde voor de kruizen is.

De mollen:

Ik vertelde je net dat je in dit voorbeeld de B, E en A moet verlagen naar een Bes, Es en As.
Maar hoe weet je nu dat het om een B, E en A gaat?

Ook hier zijn weer 2 mogelijkheden voor:

• Je kunt het weer zien aan de plek waarop de mol op de notenbalk staat.
  Bij de eerste mol staat de “buik” van de mol (de B) door de middelste lijn van de notenbalk. De noot die door deze lijn ligt heet de B.
  En net als bij de kruizen geldt ook nu dat ook al staat de mol op de plek van de middelste B, je moet nu bij iedere B die je tegenkomt hoog of laag, een Bes spelen.
• Door te onthouden wat de vaste volgorde van de mollen is.

Hoe kun je dit onthouden:

Wanneer je piano speelt of viool is het spelen met kruizen en mollen in het begin een echte uitdaging.
Bij de Toevallige voortekens valt het nog wel mee want hier staat precies aangegeven op de plek waar de kruis of mol moet komen dat je hem moet spelen. Maar ook dan wordt het nog wel eens vergeten dat aan het begin van de maat een kruis voor de F stond waardoor je hem als een Fis moet spelen, en dat je de laatste noot uit de maat (die ook een F is) ook als een Fis moet spelen (want nu staat het er niet voor omdat het teken in de hele maat geldt).

Maar het wordt pas echt lastig bij de Vaste voortekens. Want nu staat het kruis vooraan de notenbalk en moet je er zelf het hele stuk aan denken dat je voor iedere F die je tegenkomt een Fis moet spelen. Of voor iedere B die je tegenkomt een Bes moet spelen.

Gelukkig horen de meeste mensen het wel als ze een kruis of mol vergeten te spelen, maar ja dan ben je natuurlijk al te laat.

Waarom is dit op de piano lastiger dan op de harp?

Op de piano, en ook op de viool, moet je het hele stuk door blijven denken: “Deze noot heeft een kruis, dus ik moet hem verhogen.” Dat kost concentratie, zeker als beginner. Ik merk in mijn lessen dat pianisten met twee of drie vaste voortekens al snel geneigd zijn een stuk over te slaan, simpelweg omdat ze bang zijn het te vergeten tijdens het spelen.

Ik herken dat gevoel goed. Tijdens mijn eigen studie speelde ik zowel harp als piano. Bij de harp hoefde ik tijdens het spelen nooit meer aan de voortekens te denken, ik had de haakjes immers al vooraf ingesteld. Maar daardoor vergat ik ze soms wel bij de piano. Het automatisme van de harp werkte me daar even tegen.

Maar nu het grote geheim:

Aan het begin van dit artikel had ik het er over dat voor harpistes het spelen met 3 kruizen of 3 mollen helemaal niet moeilijker is als het spelen zonder kruizen en mollen.
Omdat je bij de harp voordat je het stuk gaat spelen eerst kijkt welke voortekens er in het stuk voorkomen en deze dan alvast klaarzet. Je doet het werk dus vooraf en hoeft er de rest van het stuk niet meer aan te denken.

En dan ben je klaar. Je speelt het stuk van begin tot eind en speelt gewoon de noten die er staan, zonder er nog één keer aan te hoeven denken. De mollen zijn al ingebouwd.

Bijvoorbeeld:
Bij het begin van het muziekstuk staan 3 mollen. Dat betekent dat je tijdens het hele stuk voor iedere B, E en A een Bes, Es en As moet spelen.
Dus ga jij beginnen met de haakjes van iedere B, E en A op je harp omlaag te zetten.
En dan ben je al klaar. Je gaat heerlijk het muziekstuk spelen of instuderen en speelt gewoon de noten die genoteerd staan. Waarbij je het feit dat de B, E en A een Bes, Es en As moeten worden gewoon kunt vergeten, want je hebt die mollen er al aan het begin ingezet.

In een ander artikel dat ik geschreven heb kun je een trucje lezen om de volgorde van de kruizen en mollen te onthouden.

Wat doe je als een stuk halverwege van toonsoort wisselt?

Soms verandert een stuk halverwege van toonsoort. Er komen dan toevallige voortekens bij die je tijdens het spelen moet aanpassen met je haakjes.

In dat geval bekijk ik van tevoren precies welke haakjes er moeten worden omgezet en op welk moment dat het beste kan. Liefst op een moment waarop je even je linker hand vrij hebt. Dat zet ik er altijd met een potlood bij in de bladmuziek. Zo hoef je ook dit niet te onthouden tijdens het spelen, maar heb je het gewoon voor je staan.

Dus: zijn kruizen en mollen moeilijk op de harp?

Nee. Juist niet.

Waar een pianist met drie vaste voortekens het hele stuk alert moet blijven, doet een harpiste het werk vooraf. Je stelt de haakjes in, gaat zitten en speelt. De voortekens zijn al verwerkt in je instrument.

Dus als je een mooi stuk ziet liggen en je schrikt van de drie kruizen of mollen vooraan, weet dan: die kruizen en mollen zijn geen reden om het stuk over te slaan. Ze vragen alleen even een minuutje voorbereiding.

Veelgestelde vragen over kruizen en mollen

Wat is het verschil tussen een toevallig en een vast voorteken? Een toevallig voorteken staat midden in de muziek en geldt alleen in die maat op die hoogte. Een vast voorteken staat vooraan de notenbalk en geldt het hele stuk voor die noot op elke hoogte.

Hoe stel ik de haakjes in bij vaste voortekens op de harp? Kijk vooraf hoeveel kruizen of mollen er staan en welke noten dat zijn. Zet de bijbehorende haakjes op je harp omhoog (bij kruizen) of omlaag (bij mollen). Daarna speel je gewoon de noten die er staan.

Wat doe ik als ik een voorteken vergeet tijdens het spelen? Meestal hoor je het zelf. Bij de harp kun je dit voorkomen door de haakjes altijd vooraf in te stellen. Bij toevallige voortekens helpt het om ze tijdens het instuderen met een potlood extra te markeren in je bladmuziek.

Had ik gelijk aan het begin? Kruizen en mollen op de harp zijn echt geen reden om een stuk over te slaan. Met een goede voorbereiding, haakjes instellen, eventuele wisselingen met potlood erbij schrijven, speel je het gewoon.

Ik hoor graag van je of dit artikel je anders laat kijken naar de hoeveelheid voortekens in een muziekstuk, laat je het hieronder weten?