Kruisen en mollen in de juiste volgorde

De volgorde van de kruisen is altijd: Fis – Cis – Gis – Dis – Ais – Eis – Bis. De volgorde van de mollen is altijd: Bes – Es – As – Des – Ges – Ces – Fes. Deze volgorde is voor elk instrument en elke toonsoort hetzelfde. Weet je de volgorde, dan hoef je nooit meer uit te rekenen welke kruisen of mollen er in een stuk staan.

Zie je vooraan de notenbalk 2 kruisen staan; weet jij dan meteen dat dit de Fis en de Cis zijn? Of moet je eerst uitrekenen welke noten het zijn?

Als je de vaste volgorde van kruisen en mollen kent, roep je het antwoord direct. Geen gereken, geen twijfel. In dit artikel leg ik je uit wat die volgorde is, hoe je hem onthoudt met een handig trucje via de zwarte pianotoetsen, en waarom het kennen van deze volgorde ook bepaalt welke toonsoort een stuk heeft, en dus welke noot de slotnoot is.

Wat zijn kruisen en mollen eigenlijk?

Een kruis (♯) verhoogt een noot met een halve toon. Een mol (♭) verlaagt een noot met een halve toon. Ze kunnen op twee manieren in bladmuziek voorkomen: als vast voorteken aan het begin van de notenbalk (dan gelden ze voor het hele stuk), of als toevallig voorteken midden in een maat (dan gelden ze alleen in die maat en voor die specifieke noot).

Wil je eerst meer weten over wat kruisen en mollen precies zijn? Lees dan: Weet jij hoe het zit met de kruizen en mollen?

De vaste volgorde van kruisen en mollen

De volgorde van de kruisen is: Fis – Cis – Gis – Dis – Ais – Eis – Bis
De volgorde van de mollen is: Bes – Es – As – Des – Ges – Ces – Fes

Deze volgorde is altijd hetzelfde, of je nu viool speelt of harp, of je in Nederland woont of in Mexico. Als je vooraan de notenbalk 1 kruis ziet, is dat altijd de Fis. Nooit de Cis of de Gis. Bij 1 mol is dat altijd de Bes. Altijd.

Kijk je goed naar de twee lijstjes, dan zie je ook iets bijzonders: de eerste van de kruisen (Fis) is dezelfde als de laatste van de mollen en andersom. De twee rijen zijn elkaars spiegelbeeld.

Als er vooraan de notenbalk 1 kruis staat is dit altijd voor de F die een Fis wordt. Het kan nooit voor de C of de G zijn.
Zo ook bij de mollen, 1 mol is altijd voor de B die een Bes wordt. Het kan nooit voor de A of de D zijn.
Natuurlijk kan het wel voorkomen dat er vooraan de notenbalk 1 kruis staat (de Fis) en dat er verderop in het stuk een Gis of een Dis gespeeld moet worden. Op de plek waar deze Gis of Dis gespeeld moet worden staat dan in die maat voor de betreffende noot een kruis. Dit kruis geldt dan alleen in deze maat en op deze hoogte.
Dit noemen we een toevallig voorteken. De voortekens die vooraan de notenbalk staan noemen we de vaste voortekens, en deze gelden voor het hele stuk en voor iedere hoogte.

Waarom de volgorde kennen ook de toonsoort bepaalt

Hier wordt het pas echt praktisch. In mijn ervaring als harplerares zie ik regelmatig dat leerlingen de volgorde afdoen als “niet zo belangrijk”. Maar dat is precies de fout die later voor verwarring zorgt.

Wat ik in de praktijk zie: een leerling die de volgorde niet kent, denkt bij 2 kruisen soms aan de verkeerde noten. En daardoor bepaalt hij of zij ook de verkeerde toonsoort. Stel dat iemand door een fout in de volgorde denkt dat de toonsoort G is in plaats van D. Dan denkt die leerling dat het stuk eindigt op een G, terwijl de echte slotnoot een D is.
Het resultaat? Een afsluiting die raar klinkt, alsof het stuk halverwege stopt. Humoristisch, maar ook frustrerend als je niet begrijpt waarom.

Weet je de volgorde wél, dan bepaal je in één oogopslag de toonsoort en weet je meteen waar het stuk naartoe gaat.

Mijn trucje om de volgorde te onthouden via de piano

Je hoeft de volgorde niet uit je hoofd te leren, je kunt hem afleiden via de zwarte toetsen van de piano. Ook als je harp speelt en geen piano in de buurt hebt, helpt het onderstaande plaatje je op weg.

Voor de kruisen: Omdat een kruis een noot verhoogt, begin je onderaan. Start bij de onderste toets van het blokje van 3 zwarte toetsen: dat is de Fis. Dan naar de onderste toets van het blokje van 2 zwarte toetsen: de Cis. Eén toets hoger dan de Fis: de Gis. Eén toets hoger dan de Cis: de Dis. En één toets hoger dan de Gis: de Ais. Zo heb je de eerste vijf kruisen: Fis – Cis – Gis – Dis – Ais.

Voor de mollen: Bij mollen ga je precies andersom, want een mol verlaagt een noot. Begin bovenaan bij het blokje van 3 zwarte toetsen: de Bes. Dan de bovenste toets van het blokje van 2: de Es. De toets onder de Bes: de As. De toets onder de Es: de Des. En de toets onder de As: de Ges. Zo heb je de eerste vijf mollen: Bes – Es – As – Des – Ges.

Veel gestelde vragen over kruisen en mollen

Wat is een toevallig voorteken? Een toevallig voorteken is een kruis of mol dat niet vooraan de notenbalk staat, maar midden in een maat voor een specifieke noot. Het geldt alleen in die maat en op die nootpositie, daarna vervalt het automatisch.

Geldt de volgorde van kruisen en mollen voor alle instrumenten? Ja. De volgorde Fis – Cis – Gis – Dis – Ais – Eis – Bis en Bes – Es – As – Des – Ges – Ces – Fes is universeel voor alle instrumenten en is in alle landen hetzelfde.

Hoe weet ik welke toonsoort een stuk heeft als ik de volgorde ken? Bij kruisen: de toonsoort ligt een halve toon boven het laatste kruis. Heb je 2 kruisen (Fis en Cis), dan is de toonsoort D majeur. Bij mollen: de op één na laatste mol is de toonsoort. Heb je 3 mollen (Bes, Es, As), dan is de toonsoort Es majeur.

Weet je de volgorde van de kruisen en mollen, dan hoef je nooit meer te rekenen als je een nieuw stuk oppakt. Je herkent de toonsoort direct en weet meteen welke noten verhoogd of verlaagd worden en waar het stuk op uitkomt.

Heb jij zelf een trucje om de volgorde te onthouden? Laat het weten in de reacties hieronder!

Heb je ook interesse om te gaan leren harpspelen? Begin dan bij het begin en vraag het gratis eBook “Welke harp?” aan. Na het lezen van dit ebook weet jij welke harpen er allemaal zijn en waar je allemaal op kunt letten bij het kopen of huren van een harp.